ในคัมภีร์โบราณแห่งวัชรยาน มีการกล่าวถึงวิชาหนึ่งที่ถือเป็นหัวใจสำคัญและทรงพลังที่สุด นั่นคือการฝึกฝน โพวา ซึ่งเปรียบเสมือนทางลัดในการหลุดพ้นจากวงจรแห่งการเวียนว่ายตายเกิด หรือการไม่ต้องกลับมาสู่สังสารวัฏอีกครั้ง การทำความเข้าใจถึงช่วงเวลาแห่งความตายจึงไม่ใช่เรื่องน่าสะพรึงกลัว แต่เป็นการเรียนรู้ถึงสภาวะการเปลี่ยนผ่านที่ธรรมชาติได้กำหนดไว้ให้กับทุกชีวิต
เมื่อวาระสุดท้ายมาถึง ร่างกายที่ประกอบขึ้นจาก ธาตุทั้งห้า คือ ดิน น้ำ ไฟ ลม และอากาศ จะเริ่มกระบวนการเสื่อมสลายและคืนกลับสู่สภาวะเดิม โดยปกติแล้วกระบวนการนี้มักเกิดขึ้นอย่างค่อยเป็นค่อยไป แม้ในบางกรณีที่ชีวิตจบลงอย่างกะทันหัน แต่ในสภาวะปกติ ร่างกายจะส่งสัญญาณเตือนผ่านการเปลี่ยนแปลงของธาตุภายในอย่างชัดเจน
ขั้นแรกคือการที่ธาตุดินเสื่อมสลายลงสู่ธาตุน้ำ ในช่วงนี้ผู้ที่กำลังเผชิญจะรู้สึกถึงความหนักอึ้งในร่างกายอย่างมาก ราวกับกำลังจมลงสู่พื้นดิน ความกระฉับกระเฉงจะหายไปจนอาจต้องขอความช่วยเหลือจากคนรอบข้างให้ช่วยพยุงตัวขึ้น นั่นคือสัญญาณว่าร่างกายกำลังเริ่มสูญเสียความสามารถในการทรงตัวตามปกติ
ต่อมาเมื่อธาตุน้ำเสื่อมสลายลงสู่ธาตุไฟ ความรู้สึกหิวกระหายจะเกิดขึ้นอย่างฉับพลัน ปากและลำคอจะแห้งผากจนต้องการน้ำมาหล่อเลี้ยง นี่คือช่วงเวลาที่ของเหลวในร่างกายกำลังลดระดับลงอย่างรวดเร็ว ส่งผลให้ภายในรู้สึกแห้งแล้งและต้องการการเติมเต็มอยู่ตลอดเวลา
เมื่อธาตุไฟเสื่อมสลายลงสู่ธาตุลม ร่างกายจะเริ่มสูญเสียอุณหภูมิ ความอบอุ่นที่เคยแผ่ซ่านจะค่อยๆ เลือนหายไปจากปลายมือปลายเท้าเข้าสู่ส่วนกลางของร่างกาย ผู้ที่อยู่ในสภาวะนี้จะรู้สึกหนาวสั่นอย่างรุนแรงและต้องการผ้าห่มหรือความอบอุ่นมาคลุมร่างกายเอาไว้
จากนั้นเป็นช่วงเวลาที่ธาตุลมเสื่อมสลายลงสู่ธาตุอากาศ การเคลื่อนไหวของร่างกายจะเชื่องช้าและยากลำบากอย่างที่สุด แม้แต่การกรอกดวงตาหรือการเปล่งเสียงก็กลายเป็นเรื่องที่ต้องใช้ความพยายามมหาศาล ลมหายใจจะเริ่มติดขัดและมีเสียงดังคล้ายการพยายามสูดลมเข้าหรือขับลมออก ซึ่งเป็นสัญญาณสุดท้ายก่อนที่ลมหายใจภายนอกจะหยุดลงอย่างถาวร
เมื่อลมหายใจหยุดลงตามความเข้าใจทั่วไป นั่นคือจุดจบของชีวิตทางกายภาพ แต่ในมุมมองของวัชรยาน พลังงานละเอียด ภายในยังคงทำงานอยู่ และนี่คือจุดเริ่มต้นของการเดินทางของจิตผ่านสภาวะที่เรียกว่า นังวา หรือช่วงแห่งการปรากฏชัด โดยประสาทสัมผัสทั้งห้าจะรวมตัวเข้าสู่จิตสำนึกทางความคิด เกิดเป็นแสงสว่างวาบขึ้นเพียงชั่วครู่เปรียบเสมือนเปลวเทียนที่สว่างจ้าก่อนจะดับลง
ลำดับถัดมาคือสภาวะที่เรียกว่า เชปา หรือการเพิ่มพูนของอารมณ์ ในช่วงสั้นๆ นี้ จิตจะสัมผัสได้ถึงอารมณ์พื้นฐานคือ ความโกรธ ความยึดติด และความไม่รู้ ซึ่งจะปรากฏขึ้นและเลือนหายไปอย่างรวดเร็วราวกับประกายไฟที่เต้นระบำอยู่ในความมืด ก่อนจะเข้าสู่ขั้นตอนต่อไป
ขั้นตอนที่สามคือ โทปา หรือการบรรลุถึง ในช่วงนี้จิตสำนึกส่วนบุคคลจะรวมตัวเข้าสู่ จิตพื้นฐาน หรือที่เรียกว่า อาลยวิญญาณ ซึ่งเปรียบเสมือนคลังเก็บข้อมูลของจิตทั้งหมด ความรู้สึกถึงความหวังหรือความกลัวจะหายไปสิ้น เหลือเพียงความรู้สึกว่าทุกสิ่งได้ถูกเติมเต็มและสมบูรณ์แล้ว
สุดท้ายคือสภาวะ เญอร์ต็อบ หรือการบรรลุอย่างเต็มเปี่ยม จิตจะหลอมรวมเข้าสู่ แสงสว่างที่ชัดเจน หรือธรรมชาติแห่งพุทธะ ซึ่งเป็นสภาวะแห่งความสงบสุขและความเป็นอิสระอย่างแท้จริง เป็นความเงียบสงบที่ปราศจากการปรุงแต่งใดๆ
การเข้าใจถึงกระบวนการเหล่านี้ไม่ได้มีไว้เพื่อให้เกิดความวิตกกังวล แต่เพื่อให้เราตระหนักถึงธรรมชาติของชีวิตและเตรียมจิตใจให้พร้อมเผชิญกับความจริงด้วยความเข้าใจ การฝึกฝนจิตให้รู้เท่าทันสภาวะเหล่านี้จะช่วยให้เราสามารถประคองจิตใจให้มั่นคงในช่วงเวลาที่สำคัญที่สุดของชีวิต
ในท้ายที่สุดแล้ว ไม่ว่าเราจะเผชิญกับวาระสุดท้ายอย่างไร การรักษาจิตใจให้ผ่องใสและเข้าใจในธรรมชาติของธาตุและจิต จะเป็นกุญแจสำคัญที่นำพาเราไปสู่ความสงบเย็นอย่างที่ไม่มีสิ่งใดมาเทียบเคียงได้ นี่คือบทเรียนที่ธรรมชาติมอบให้แก่เราทุกคน เพื่อให้เราใช้ชีวิตอยู่บนความไม่ประมาทและเตรียมตัวสู่การเดินทางครั้งสุดท้ายอย่างสง่างาม