ในห้วงเวลาที่ลมหายใจสุดท้ายแผ่วเบาลง มนุษย์มักหวาดกลัวต่อสิ่งที่มองไม่เห็น ความตายถูกตีตราว่าเป็นความมืดมิดที่ไม่อาจหลีกเลี่ยงและเป็นจุดสิ้นสุดที่ทุกคนพยายามผลักไส ทว่าในทัศนะของพุทธศาสนาแบบทิเบต ความตายกลับเป็น โอกาสทอง ครั้งสำคัญที่สุดในชีวิต เป็นช่วงที่กรรมเก่าสิ้นสุดลงและกรรมใหม่ยังไม่ก่อตัว ส่งผลให้เกิดสภาวะว่างเปล่าชั่วคราวที่เรียกว่า บาร์โด หรือดินแดนระหว่างรอยต่อ
ในช่วงที่จิตวิญญาณล่องลอยอยู่ในพื้นที่ไร้พรมแดนนี้ ทุกสิ่งล้วนเป็นไปได้ นักปราชญ์ทางจิตวิญญาณระบุว่านี่คือจังหวะที่เปราะบางแต่ทรงพลังที่สุด หากจิตตั้งมั่นและได้รับการชี้แนะที่ถูกต้อง เราอาจก้าวกระโดดไปสู่การตรัสรู้หรือกำหนดทิศทางของการเกิดใหม่ได้อย่างมีสติ แทนที่จะปล่อยให้ความกลัวครอบงำจนจิตเตลิดไปตามแรงเหวี่ยงของกรรม
คัมภีร์มรณศาสตร์ทิเบตจำแนกช่วงเวลานี้ออกเป็น สามบาร์โด แห่งความตาย เริ่มต้นด้วย บาร์โดแห่งการแตกดับ ซึ่งเกิดขึ้นเมื่อร่างกายเสื่อมสลายจากความเจ็บป่วยหรืออุบัติเหตุ สำหรับผู้ที่จากไปอย่างกะทันหัน ช่วงเวลานี้จะผ่านไปรวดเร็วราวกับประกายไฟ แต่สำหรับผู้ที่ค่อยๆ จากไป นี่คือช่วงเวลาที่ต้องอาศัยความพยายามอย่างยิ่งในการปล่อยวางความยึดติดทั้งปวง
ถัดจากนั้นคือ บาร์โดแห่งธรรมตา หรือสภาวะแห่งความจริงแท้ จิตวิญญาณจะได้เผชิญกับแสงสว่างอันเจิดจ้าเกินกว่าจินตนาการ แสงนี้คือธรรมชาติที่แท้จริงของความเป็นจริง แต่ด้วยความสว่างไสวเกินกว่าที่จิตยังไม่ฝึกฝนจะรับไหว หลายคนจึงตื่นตระหนกจนหมดสติไป ทำให้พลาดโอกาสที่จะตระหนักรู้ในความจริงอันสูงสุด
เมื่อแสงสว่างผ่านพ้นไป จิตจะเข้าสู่ บาร์โดแห่งการก่อกำเนิด ซึ่งความสับสนจะกลับมาครอบงำอีกครั้ง แรงผลักดันจากกรรมที่สะสมมาจะพัดพาจิตวิญญาณไปสู่ภพภูมิถัดไปตามเหตุปัจจัยที่สร้างไว้ การเข้าใจลำดับเหล่านี้ไม่ใช่เพื่อสร้างความกดดันให้สมบูรณ์แบบ แต่เพื่อใช้เป็นแผนที่นำทางให้เราไม่หลงทางในความสับสน
โรเบิร์ต เธอร์แมน นักแปลคัมภีร์มรณศาสตร์ทิเบต เปรียบเทียบว่าช่วงเวลาระหว่างกลางนี้คือโอกาสดีที่สุดในการปรับเปลี่ยนกระบวนการวิวัฒนาการของจิตวิญญาณ แรงเหวี่ยงของกรรมในยามปกติอาจดูคงที่ แต่ในขณะที่อยู่ในบาร์โด พลังงานเหล่านี้จะมีความยืดหยุ่นสูง ทำให้เราสามารถสร้างความเปลี่ยนแปลงเชิงบวกได้อย่างรวดเร็ว
อย่างไรก็ตาม การเตรียมตัวที่ดีที่สุดไม่ใช่การยึดติดกับรูปแบบที่ตายตัว เพราะความตายไม่มีมาตรฐานสำหรับทุกคน การพยายามควบคุมให้เป็นไปตามตำราอาจกลายเป็นกับดักที่สร้างความกังวลใจ หากสิ่งที่เกิดขึ้นไม่เป็นไปตามคาดหวัง เราอาจตื่นตระหนกจนเสียสติ
ลามะ โซปา รินโปเช เน้นย้ำว่าสิ่งที่สำคัญที่สุดคือการทำสิ่งที่เป็นประโยชน์ให้กับผู้ที่กำลังจะจากไป ในช่วงเวลาเปราะบางเช่นนี้ ความเมตตาและการประคองจิตใจคือสิ่งที่ทรงพลังที่สุด การดูแลผู้ที่กำลังจะตายคือการสร้างสภาวะแวดล้อมที่เอื้อต่อการปล่อยวาง เพื่อให้เขาสามารถเผชิญกับการเปลี่ยนแปลงได้อย่างสง่างาม
หัวใจสำคัญของ สมถะภาวนา คือการฝึกจิตให้มั่นคง ไม่วอกแวกไปกับสิ่งเร้า ไม่ว่าในยามมีชีวิตหรือยามเผชิญหน้ากับความตาย ความสามารถในการวางใจไว้กับสิ่งที่เกิดขึ้นตรงหน้าคือทักษะที่ล้ำค่าที่สุด เพราะความวอกแวกคือศัตรูตัวฉกาจที่ทำให้เราสูญเสียสติในยามวิกฤต
การศึกษาและเตรียมตัวเป็นสิ่งที่ดี แต่เมื่อถึงเวลาจริง เราต้องรู้จัก ปล่อยวาง ความรู้เหล่านั้นลง เปรียบเสมือนการเตรียมตัวก่อนออกเดินทางไกล เราตรวจสอบสัมภาระและแผนที่ให้พร้อม แต่เมื่อการเดินทางเริ่มต้นขึ้น เราควรผ่อนคลายและเพลิดเพลินไปกับเส้นทางโดยไม่จำเป็นต้องกังวลว่าทุกอย่างต้องเป็นไปตามแผนที่วางไว้เสมอไป
ความตายไม่ใช่สิ่งที่ต้องหลีกเลี่ยง แต่เป็นส่วนหนึ่งของธรรมชาติที่งดงามและลึกลับ การเผชิญหน้าด้วยความกล้าหาญและความเปิดกว้างจะช่วยให้เราไม่ตกเป็นเหยื่อของความไม่รู้ หากเราสามารถโอบกอดความตายด้วยจิตที่ว่างเปล่าได้ เราก็จะพบว่าความตายไม่ใช่จุดจบ แต่เป็นการเริ่มต้นใหม่ที่เปี่ยมด้วยโอกาส
ดังนั้น จงอย่าเปรียบเทียบการจากลาของตนเองกับผู้อื่น และอย่ากดดันตัวเองว่าต้องจากไปในรูปแบบใดรูปแบบหนึ่ง จงปล่อยให้ชีวิตและการจากลาเป็นเรื่องส่วนตัวที่เรียบง่ายที่สุด การละทิ้งความคาดหวังคือการแสดงออกถึงความกล้าหาญที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของมนุษย์
เมื่อศึกษาและฝึกฝนจนเข้าใจกระบวนการนี้แล้ว สิ่งที่เหลืออยู่คือการกระโดดลงสู่ความลึกลับนั้นด้วยจิตใจที่ไร้ความกลัว เปรียบเสมือนนักเดินทางที่พร้อมผจญภัยในดินแดนใหม่ โดยรู้ว่าตนเองได้เตรียมตัวมาดีพอและพร้อมยอมรับทุกสิ่งที่เกิดขึ้นด้วยใจที่เป็นกลาง
ในท้ายที่สุด การเตรียมตัวตายก็คือการเตรียมตัวใช้ชีวิตให้ดีที่สุด หากเราสามารถรักษาใจให้สงบและตื่นรู้ในทุกขณะจิตได้ ไม่ว่าในโลกของคนเป็นหรือโลกของคนตาย เราย่อมปลอดภัยและมั่นคงเสมอ นี่คือศิลปะแห่งการจากลาที่เปี่ยมด้วยความเมตตาและปัญญา